Một chuyện cổ tích nói rằng, tại làng nọ có cái miếu thờ đặt một tượng Phật bằng gỗ, nghe nói rất linh thiêng. Ai đi qua cũng vào thắp hương khấn vái. Trước miếu là đoạn đường lầy lội, trẻ con đi thường bị trượt ngã, nhưng không ai quan tâm.  Có một anh chàng đi qua, thấy vậy vào miếu mang luôn tượng Phật ra đặt vào chỗ lầy lội để các cháu đi cho an toàn. Cuối năm đó chư Phật họp bình xét ai là người có công đức nhất, người được chọn là chàng thanh niên kia, còn những người đến thắp hương khấn vái thì bị loại hết.

Mỗi lần đi ngang qua chùa hoặc vào chùa, tôi lại nhớ câu chuyện đó. Vẫn biết bàn tay Như Lai có thể thâu tóm càn khôn. Vẫn biết Phật tại lòng ta chứ Phật đâu có trong chùa. Sở dĩ có chùa là để cho những người xuất gia làm nơi yên tĩnh trì tụng kinh kệ, sở dĩ có chùa là để Phật tử có nơi hành hương đảnh lễ cho lòng thanh tịnh. Ngày xưa nhiều cao tăng tham gia hộ quốc an dân, nên nhiều chùa chiền còn là di tích trấn quốc. Chùa còn là nơi lòng tham và giặc cướp ít bén mảng tới, nên cũng là nơi có thể lưu giữ nhiều báu vật văn hóa, nghệ thuật và lịch sử.  Nước ta trải mấy nghìn năm bị giặc phương Bắc Hủy diệt văn hóa, nhờ chùa chiền mới lưu giữ được một số thư tịch, chữ khắc trên bia, trên chuông, giúp chúng ta dựng lại được nhiều khoảng trống lịch sử. Các di sản về y thuật cha ông ta truyền lại phần lớn được phân tán trong dân gian, nhưng phần quan trọng về y văn cũng được lưu giữ trong chùa chiền.  Ngày xưa các cao tăng âm thầm giữ những bảo vật đó cho lịch sử và dặn dò các đệ tử tiếp tục giữ gìn, coi đó là những báu vật “trấn tự”. Công lao đó của các vị trụ trì đối với lịch sử và văn hóa dân tộc rất ít được truyền thông nhắc tới.

Lý Thường Kiệt như ngày nay chúng ta biết, không phải từ Đại Việt sử ký toàn thư, vì bộ chính sử này viết rất sơ sài về ông, mà từ một công trình khảo cứu công phu của học giả Hoàng Xuân Hãn. Từ việc phát hiện những văn liệu khắc trên chuông chùa mà Giáo sư Hoàng Xuân Hãn dựng lại diện mạo của nhân vật lịch sử vĩ đại này.

Sử gia sử dụng nhiều nhất các văn liệu lưu giữ trong chùa là Giáo sư – thiền sư Lê Mạnh Thát. Trước và sau năm 1975, vị thiền sư này đã đi khắp các chùa chiền trong nam ngoài bắc để thu thập những tài liệu vô cùng quý hiếm.  Cùng với việc khảo sát tường tận các nguồn sử liệu của nước ngoài, ông đã dùng các sử liệu lưu giữ trong chùa chiền để bổ sung nhiều khoảng trống lịch sử, phục dựng lại diện mạo của nhiều nhân vật lịch sử.  Diện mạo của Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi như chúng ta biết ngày nay có sự đóng góp quan trọng của Giáo sư Lê Mạnh Thát. Và chúng ta sẽ biết thêm những khoảng trống lịch sử

...

Tại chùa Mộc Lan , ngôi chùa được dựng lên ở trên núi Vân Khê

Có một cậu thanh niên trẻ tuổi với vóc dáng cao lớn khỏe khoắn , mái tóc màu trắng . Đôi mắt của cậu dường như đã bị thương nặng lên phải băng bó , máu ở trên dải băng cũng đã khô dần để lại một màu máu khô đỏ

Cậu đi đến một gian phòng rồi cậu từ từ mở khẽ cánh cửa ra

Cánh cửa vì cũng đã lâu đời nên tiếng kêu cũng khiến người người phải rợn tóc gáy , ghê răng

" Két két két "

Sau khi cậu mở cửa cánh cửa ra thì cậu bước vào không quên đóng cửa lại

Ở bên trong là một người nho nhã , vóc người mảnh khảnh với bộ y phục của chùa thô sơ giản dị mộc mạc đang ngồi thiền

Bỗng có một giọng nói trong trẻo chứa đầy hơi ấm được phát ra