Ngày Thứ 2

Nguồn: Sách Đỏ Việt Nam (Thực vật); Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (VAFS); FAO & Công ước CITES (Aquilaria spp),Wikipedia.

Trầm hương (còn gọi là trầm dó, dó bầu, dó núi) có danh pháp khoa học Aquilaria crassna Pierre. Cây thuộc họ Thymelaeaceae (họ Trầm), bộ Malvales, giới Thực vật. Tại Việt Nam, trầm hương từng nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES (động – thực vật nguy cấp), hiện được ghi nhận là loài nguy cấp quý hiếm. Theo hệ thống phân loại, Aquilaria crassna thuộc giống Aquilaria, họ Thymelaeaceae, giới Plantae.

Cây Dó trầm là cây gỗ lớn, thường xanh. Cây cao trung bình 15–25m (có thể lên đến ~30–40m) và đường kính thân 60–80cm, thân thẳng, nhẵn. Vỏ cây dày, màu xám nâu, có rãnh dọc dễ bóc. Gỗ lõi bên trong màu vàng nhạt, mềm (tỉ trọng gỗ ~0,395). Lá: Đơn, mọc so le; phiến hình elip (bầu dục hoặc hình ngọn giáo) dài ~8–15cm, rộng 4–6cm; mép lá nguyên, đầu và gốc nhọn; mặt trên lá bóng, xanh đậm; mặt dưới nhạt hơn, có lông mịn. Hoa và quả: Hoa nhỏ, màu trắng hoặc trắng tro, mọc thành chùm ở nách lá (khoảng tháng 4–5). Quả dạng quả nang hình quả lê nhỏ (~4cm), khi chín tách đôi; mỗi quả thường chỉ có 1–2 hạt bên trong, có phần vỏ cứng ngoài, phần nhân mềm chứa nhiều dầu.

Sinh cảnh: Cây ưa sáng khi trưởng thành, mọc rải rác trong rừng thường xanh ẩm (nguyên sinh hoặc thứ sinh), chủ yếu trên các đất feralit nghèo mùn ở độ cao 50–1000m (đôi khi lên đến 1.200m so với mặt nước biển). Ở Việt Nam, Dó trầm thường gặp trong các rừng biên giới phía Bắc (giáp Lào, Campuchia) và dãy núi ven biển miền Trung.

Trầm hương hình thành do phản ứng bảo vệ của cây Dó khi bị tổn thương hoặc nhiễm bệnh. Khi cây bị đục khoét, gãy cành, trúng sét, hoặc nhiễm nấm mốc, gỗ trung tâm tiết ra nhựa thơm (dầu trầm) để kháng lại tác nhân gây hại. Dần dần, lớp nhựa này kết tinh, hóa thạch thành gỗ trầm có mùi thơm đặc trưng. Nhiều nghiên cứu cho thấy quá trình này liên quan đến nấm ký sinh (ví dụ Phaeoacremonium parasitica): nhựa trầm tiết ra chính để chống lại sự nhiễm nấm. Quá trình tích trầm rất lâu (thường phải trên 10 năm) mới tạo thành cục trầm hương chất lượng cao.

Khi cây Dó bị thương, dầu (nhựa) trong gỗ chảy về chỗ tổn thương và ngưng tụ lại để kháng bệnh, sau đó biến đổi thành trầm. Các vị trí thường có trầm: hõm tổ mối/kiến, vết cũ do sâu đục, vết bầm do sét đánh, sẹo do cơ giới… ở thân hoặc rễ cây. Trong tự nhiên, trầm hương xuất hiện không đồng đều: cây càng già (thường trên 15–20 năm) càng dễ tích trầm. Khi đã hình thành, gỗ trầm có nhiều dầu, màu sẫm, có thể có lỗ hoặc gồ ghề bên ngoài.

Tại Việt Nam, Cây Dó trầm phân bố rộng khắp theo chiều dài đất nước. Theo ghi nhận chính thức, trầm hương có mặt “từ Hà Giang vào đến Phú Quốc”, tức là từ miền núi Bắc Bộ đến các đảo Nam Bộ. Các tỉnh có trầm hương đặc trưng chủ yếu thuộc miền Trung và Tây Nguyên: Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh ở Bắc Trung Bộ; đặc biệt dày ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Khánh Hòa, Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Ninh Thuận, Bình Thuận; và kéo dài đến Tây Nguyên, An Giang, Kiên Giang cùng đảo Phú Quốc. Ngoài ra, một số vùng Đông Bắc (Hà Giang, Cao Bằng) cũng phát hiện cây dó có khả năng tạo trầm. Trầm hương Việt Nam nổi tiếng đặc biệt ở tỉnh Khánh Hòa (Nha Trang) – nơi mật độ cao, chất lượng hương thơm được đánh giá xuất sắc.

Trầm hương là dược liệu quý và nguyên liệu đa công dụng: Y học cổ truyền: Theo Đông y, trầm hương có vị cay, tính ôn, vào kinh Tỳ, Vị, Thận; công dụng bổ dương, khử ứ, chỉ thống. Trầm thường dùng chữa các bệnh đau ngực bụng, nôn mửa, hen suyễn, tức ngực, bí tiểu tiện…; cũng có tác dụng giảm đau, an thần, trợ tiêu hoá và lưu thông khí huyết. Tinh dầu trầm được dùng làm thuốc bồi bổ, hỗ trợ tiêu hoá, giải cảm và các bệnh tim mạch.

Tâm linh, phong thủy: Trầm hương là hương liệu quan trọng trong các nghi lễ tôn giáo. Người Việt dùng nhang trầm trong nhà thờ, chùa chiền (Phật giáo, Thiên Chúa giáo, Hồi giáo, Ấn Độ giáo…) để tẩy uế, thờ cúng tổ tiên và cầu nguyện; khói trầm tỏa hương giúp tĩnh tâm và trang nghiêm không gian lễ. Nhiều tín ngưỡng xem trầm hương là “mỏm tinh hoa trời đất”.

Mỹ phẩm – nước hoa: Nhựa và tinh dầu trầm hương có hương thơm gỗ ấm áp, dịu nhẹ. Chúng được dùng làm thành phần chủ đạo trong các loại nước hoa, mỹ phẩm cao cấp hay xà phòng quý, mang lại mùi thơm tự nhiên đặc trưng. Ở cả thị trường trong nước và quốc tế (nhất là thị trường Ả Rập và châu Á), dầu trầm và sản phẩm từ trầm được ứng dụng rộng rãi trong chế tác nước hoa và sản xuất dược mỹ phẩm.

Trầm hương Việt Nam gồm nhiều hạng mục dựa trên độ quý và nơi hình thành: Kỳ Nam: Là phần gỗ chứa nhiều nhựa nhất, chất mềm như sáp, màu đen sẫm, mùi thơm rất tinh khiết, lan tỏa. Theo dân gian, Kỳ Nam thơm thanh ngọt, có vị cay chua, dầu đậm đặc, thường xuất hiện ở rễ hoặc thân cây lớn. Kỳ Nam được phân cấp theo ngạch “nhất bạch, nhị thanh, tam huỳnh, tứ hắc” – ví dụ Bạch Kỳ Nam (màu trắng ngà) là loại quý nhất. Kỳ Nam nhẹ hơn, mềm hơn và chứa dầu đậm đặc hơn trầm thường.

Trầm hương thường (không kỳ): Gỗ trầm này cứng và nặng hơn, màu vàng hơn, có vị đắng. Nó chứa ít dầu hơn Kỳ Nam, mùi thơm đậm đà nhưng kém thanh khiết hơn. Khi đốt tạo khói tỏa từ từ, hương đậm và ấm hơn so với Kỳ Nam.

Phân theo vị trí sinh trầm: Trầm mắt kiến: Do kiến đục thành tổ trước khi cây thành trầm, tạo các lỗ rỗng nhỏ. Trầm rễ: Tạo thành ở rễ cây, thường gồ ghề dưới gốc. Trầm mắt tử (mắc tử): Xuất hiện trên cành hoặc thân cây với hình thái cục u. Trầm tốc: Hình thành thành lớp nhựa lớn ở thân cây. Đây là loại phổ biến nhất thị trường và được chia nhỏ nhiều hạng: ví dụ “tốc hoa” (vàng nhạt có các chấm như hoa), “tốc nước” (vàng ướt, nặng), “tốc xám” (xám tro), “tốc ớt” (vàng ớt cay), “tốc hương” (vòng quanh Kỳ Nam, nếu hàm lượng dầu nhiều sẽ thành “kỳ ký”)…. Thông thường, trầm tốc có giá trị theo thứ tự: tốc hoa > tốc hương > tốc ớt > tốc xám…, tuy vẫn kém xa kỳ nam.

Trầm hương là mặt hàng lâm sản cao cấp có giá trị rất lớn. Gỗ trầm hương chất lượng cao có thể lên tới 100.000 USD/kg (hơn 2,4 tỉ VNĐ/kg) cho loại I, biến nó thành một trong những loại nguyên liệu đắt nhất thế giới. Kỳ Nam Việt Nam đặc biệt quý hiếm, thường có giá trị cao nhất trên thị trường. Ví dụ, năm 2022, một khối Kỳ Nam Việt Nam nặng 1,2kg được bán với giá 30 tỷ đồng (khoảng 1,3 triệu USD) – kỷ lục thế giới cho một khối trầm. Nhu cầu trầm hương trên thị trường toàn cầu rất lớn; trầm Việt Nam được ưa chuộng tại Trung Đông (như nhang đốt), Đông Á (tinh dầu, nước hoa) và nhiều nơi khác. Giá trầm hương luôn ổn định và có xu hướng tăng theo thời gian. Có thể nói, trầm hương là sản vật “hút” ngoại tệ, với cung không bao giờ đủ so với cầu trong nước và quốc tế.

Do giá trị cao, việc khai thác trầm hương ở Việt Nam diễn ra quy mô lớn từ nhiều thập niên trước, gây áp lực nghiêm trọng lên nguồn gen tự nhiên. Sau năm 1975, nạn săn lùng gỗ trầm diễn ra ồ ạt trong rừng nguyên sinh, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cục bộ loài Dó trầm. Đến cuối thế kỷ 20, nhiều nơi hầu như không còn Dó trầm rừng. Đánh giá của IUCN xếp A. crassna vào mức “Cực kỳ nguy cấp”. Hiện nay Việt Nam tập trung bảo vệ và nhân giống loài này. Nhà nước và cộng đồng đã phát động trồng rừng dó trầm với quy mô lớn. Đến nay ước tính hơn 20.000 ha (tương ứng 20 triệu cây) đã được trồng trong cả nước. Nhiều dự án nghiên cứu công nghệ nuôi trầm (cấy vi sinh, tạo vết thương nhân tạo) cũng đã và đang được triển khai. Vì thế, mặc dù trầm hương tự nhiên rất khan hiếm, diện tích trồng mới đang giúp duy trì nguồn cung. Luật pháp và tổ chức CITES yêu cầu mọi sản phẩm từ dó trầm (gỗ, dầu) phải được quản lý nghiêm ngặt: gỗ và tinh dầu trầm xuất khẩu cần CITES Permit; việc khai thác gỗ trầm cũng phải xin cấp giấy phép khai thác lâm sản. Nhờ nỗ lực này, trầm hương Việt Nam đang dần được quản lý bền vững hơn, giúp bảo tồn loài quý và đồng thời phát triển kinh tế trồng trầm.

Loài Dó trầm (và các sản phẩm từ nó) chịu nhiều quy định pháp lý: CITES (quốc tế): Aquilaria crassna được xếp vào Phụ lục II của Công ước CITES. Mọi hoạt động xuất khẩu – nhập khẩu gỗ, tinh dầu hoặc trầm hương phải có Giấy phép CITES do cơ quan có thẩm quyền cấp. Việt Nam: Trước đây (Nghị định 48/2002/NĐ-CP), trầm hương (còn gọi chung là trầm kỳ) nằm trong nhóm cấm khai thác. Tuy nhiên, các nghị định mới (NĐ 06/2019/NĐ-CP và sửa đổi bởi NĐ 84/2021/NĐ-CP) đã cập nhật danh mục: hiện trầm hương/Kỳ Nam không nằm trong nhóm cấm tuyệt đối. Dù vậy, do là lâm sản đặc biệt quý hiếm, việc khai thác và mua bán trầm hương vẫn cần tuân thủ nghiêm quy định của Luật Lâm nghiệp (giấy phép khai thác, giấy chứng nhận nguồn gốc) và luật bảo vệ động vật – thực vật hoang dã. Tóm lại, chính sách pháp luật hiện khuyến khích trồng mới và khai thác có kiểm soát thay vì lấy từ tự nhiên, đồng thời siết chặt xử lý hành vi khai thác trái phép. thuvienphapluat.vn

Hết

Ngày Thứ 3

Cát cánh là cây thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 0,6–0,9 m. Lá gần như không có cuống, phiến lá hình trứng rộng, mép răng cưa; lá dưới có thể mọc đối hoặc thành vòng 3–4 lá, lá trên mọc so le. Hoa mọc đơn độc hoặc thành bông thưa ở kẽ lá gần ngọn, hình chuông lớn (cánh hoa 5 thùy), thường màu tím lam (có khi trắng), đường kính khoảng 3–5 cm. Quả là quả nang hình trứng ngược chứa nhiều hạt nhỏ. Rễ củ phình to, hình tròn hoặc hơi dẹt, nhiều thịt, vỏ ngoài màu vàng nhạt.

HAMTCMH

Trước khi nở, nụ hoa cát cánh phồng tròn như quả bóng. Khi hoa hé nở, 5 cánh hoa mở rộng tạo thành ngôi sao năm cánh hoặc chuông lớn, mỗi cánh có các gân nổi rõ. Đặc trưng này lý giải tên tiếng Anh của cây là “balloon flower” (hoa hình quả bóng).

Cát cánh có nguồn gốc và phân bố chính ở vùng ôn đới ấm Đông Bắc Á – bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và phía Đông Nga (Viễn Đông). Ở Việt Nam, cây này mới được nhập trồng khoảng 40 năm gần đây. Hiện cây được khảo nghiệm trồng ở một số vùng núi phía Bắc (như Sa Pa, Lào Cai) với độ cao ~1.000–1.500 m, nhờ khí hậu mát mẻ, mùa đông lạnh ẩm phù hợp cho sự sinh trưởng.

Công dụng Trong y học cổ truyền: Rễ củ cát cánh (Radix Platycodi) có vị đắng, cay, tính hơi ôn, quy kinh Phế. Thuộc nhóm thuốc tuyên phế hóa đờm, tác dụng tuyên phế khí, tán phong hàn, tiêu viêm, tiêu đờm, an thần. Dùng chữa các chứng ho có đờm, cổ họng sưng đau, tức ngực do đàm ứ, ho ra máu…

Liều thường dùng 3–9 g dưới dạng thuốc sắc (không dùng tiêm). Ví dụ, bài “Cát cánh – Cam thảo thang” (cát cánh 4g, cam thảo 8g) thường dùng trị ho đờm. Trong y học hiện đại: Nghiên cứu hóa học cho thấy rễ cát cánh chứa nhiều saponin triterpenoid (đặc biệt là platycodin A, C, D), cùng flavonoid, axit phenolic và các hợp chất khác. Platycodin D (saponin chính) được xác định có rất nhiều tác dụng dược lý: chống viêm, kháng virus, chống oxy hóa, chống béo phì, chống đông máu và chống ung thư, v.v. Các nghiên cứu hiện đại cũng chứng minh cát cánh có tác dụng long đờm, giảm ho (kích thích tiết dịch phế quản) và kháng viêm đường hô hấp. Ngoài ra, chiết xuất cát cánh còn cho thấy các tác dụng phòng ngừa xơ vữa mạch, hạ lipid máu, hạ huyết áp nhẹ, hỗ trợ điều trị tiểu đường ở động vật thí nghiệm.

Bộ phận dùng của cát cánh là rễ củ (Radix Platycodi). Thông thường thu hái vào cuối mùa sinh trưởng (khi thân lá đã tàn úa, thường tháng 10–12) để hàm lượng saponin đạt cao nhất. Trước khi thu hoạch chọn ngày khô ráo, cắt bỏ phần thân trên sát gốc rồi đào lấy củ. Sau đó rửa sạch đất, có thể gọt hoặc cạo bỏ lớp vỏ ngoài, rồi thái lát. Các lát rễ sau đó được phơi nắng hoặc sấy khô kỹ. Trong Đông y truyền thống còn ghi một số cách chế biến: ví dụ ngâm rễ tươi qua đêm (hoặc ngâm nước gạo, mật ong) trước khi sao khô nhằm làm tăng vị và giảm tính hàn của thuốc. Dược liệu khô nên được bảo quản ở nơi khô ráo, tránh mối mọt và ẩm mốc.